Gdy leki i fizjoterapia nie radzą sobie z przewlekłymi dolegliwościami, skutecznym rozwiązaniem bywa termolezja kręgosłupa. To minimalnie inwazyjny zabieg, nazywany też ablacją częstotliwością radiową (RFA), który plasuje się między leczeniem zachowawczym a dużą operacją chirurgiczną. Jego celem jest precyzyjne dotarcie do nerwów odpowiedzialnych za dolegliwości i zaoferowanie pacjentowi długotrwałej ulgi.
Wiele osób pyta: termolezja – co to jest? Pod tym pojęciem kryje się nowoczesna procedura medyczna wykorzystująca prąd o częstotliwości fal radiowych do oddziaływania na tkankę nerwową. Czasem spotyka się też określenia takie jak neurotomia (celowe uszkodzenie nerwu) czy rizotomia (gdy dotyczy to korzenia nerwowego)[1]. Aby w pełni zrozumieć, na czym polega termolezja, trzeba poznać dwie zupełnie różne metody jej wykonywania.
W metodzie konwencjonalnej (CRF) lekarz celowo i w kontrolowany sposób niszczy fragment nerwu przewodzącego ból. Do tego celu używa elektrody, przez którą przepływa prąd o częstotliwości 300–500 kHz. Wokół jej końcówki tkanka rozgrzewa się do temperatury 60–80°C. Utrzymanie takiego ciepła przez 60 do 120 sekund powoduje nieodwracalne uszkodzenie białek i obumarcie komórek nerwowych. W ten sposób powstaje niewielka, precyzyjnie zlokalizowana blizna (lezja), która blokuje przesyłanie sygnałów bólowych do mózgu.
Zupełnie inaczej działa termolezja pulsacyjna (PRF). Tutaj celem nie jest zniszczenie nerwu, a jedynie zmiana jego funkcjonowania. Prąd podawany jest w krótkich seriach, po których następują długie przerwy. Taki tryb pracy pozwala na rozproszenie ciepła, dzięki czemu temperatura tkanki nie przekracza 42°C i nie dochodzi do jej uszkodzenia[4]. Za efekt leczniczy odpowiada silne, krótkotrwałe pole elektryczne, które wycisza aktywność włókien bólowych typu C i dodatkowo działa przeciwzapalnie[4].
Rozwój technologii pozwolił na stworzenie bardziej zaawansowanych wariantów zabiegu termolezji, które zwiększają jego skuteczność i bezpieczeństwo. Obok standardowej metody monopolarnej, gdzie prąd płynie od igły do dużej elektrody umieszczonej na ciele pacjenta, istnieją inne rozwiązania. W technice bipolarnej prąd przepływa między dwiema aktywnymi elektrodami, co pozwala stworzyć większą, podłużną lezję, przydatną na przykład w leczeniu bólu pochodzącego z dysku[2].
Szczególnym podejściem jest termolezja chłodzona (C-RFA). W tej metodzie specjalna elektroda jest wewnętrznie chłodzona solą fizjologiczną, co zapobiega zwęglaniu tkanki przy samej końcówce. Pozwala to na dostarczenie znacznie większej ilości energii i wytworzenie większej, sferycznej lezji[1]. Technika ta sprawdza się w obszarach o zmiennej anatomii nerwów, jak staw krzyżowo-biodrowy, ponieważ zwiększa prawdopodobieństwo skutecznego wyłączenia wszystkich włókien bólowych[2].
Zabieg ten sprawdza się w przypadku przewlekłego bólu pochodzącego z różnych części kręgosłupa, a dobór konkretnej metody zależy od źródła problemu.
To najczęstszy powód, dla którego wykonuje się termolezję konwencjonalną. Ból ten wynika ze zmian zwyrodnieniowych w drobnych stawach łączących sąsiednie kręgi. Każdy z nich jest unerwiony przez niewielkie nerwy czuciowe. Ponieważ odpowiadają one wyłącznie za czucie w stawie, ich termiczne uszkodzenie skutecznie likwiduje ból bez ryzyka zaburzeń ruchu[1].
Dolegliwości pochodzące ze stawu krzyżowo-biodrowego są częstą przyczyną bólu dolnej części pleców. Ich źródłem jest zwykle unerwienie tylnej części stawu, które cechuje się dużą zmiennością anatomiczną. Dlatego w tym rejonie często wykorzystuje się techniki tworzące większe lezje, takie jak termolezja chłodzona lub bipolarna, aby zwiększyć szansę na objęcie wszystkich docelowych nerwów[5].
Ból dyskogenny pochodzi z uszkodzonego krążka międzykręgowego i można go leczyć, niszcząc unerwienie czuciowe tylnej części dysku. Inaczej jest w przypadku bólu korzeniowego (np. rwy kulszowej), który jest efektem ucisku na korzeń nerwowy zawierający także włókna ruchowe. Zastosowanie destrukcyjnej termolezji konwencjonalnej jest w takiej sytuacji wykluczone, ponieważ groziłoby niedowładem. Jedyną możliwością jest niedestrukcyjna termolezja pulsacyjna, którą stosuje się w okolicy zwoju korzenia grzbietowego, aby wyciszyć jego aktywność[2].
Aby termolezja kręgosłupa przyniosła oczekiwany skutek, potrzebny jest dobrze zaplanowany proces – od postawienia diagnozy, przez sam zabieg, aż po rehabilitację i przestrzeganie zaleceń.
Zanim pacjent zostanie zakwalifikowany do zabiegu, trzeba z całą pewnością potwierdzić źródło bólu. Służy do tego blokada diagnostyczna. Polega ona na wstrzyknięciu pod kontrolą RTG lub USG małej dawki środka znieczulającego w okolicę nerwu podejrzewanego o generowanie dolegliwości. Jeśli ból wyraźnie ustępuje na czas działania leku, jest to mocny argument za tym, że termolezja tego właśnie nerwu przyniesie długotrwałą poprawę[1]. Badania obrazowe pokazują anatomię, ale tylko blokada jest w stanie zweryfikować, skąd pochodzi ból[6].
Procedura trwa zazwyczaj od 30 do 90 minut i odbywa się w trybie ambulatoryjnym. Pacjent leży na brzuchu, a po podaniu znieczulenia miejscowego i ewentualnej lekkiej sedacji lekarz, pod kontrolą aparatu RTG, precyzyjnie wprowadza igłę z elektrodą w okolicę docelowego nerwu. Następnie przeprowadza testy: stymulacja czuciowa powinna wywołać mrowienie w miejscu odczuwanego bólu, a stymulacja ruchowa nie powinna powodować skurczów mięśni[1]. Po takiej weryfikacji położenia igły wykonuje się właściwą procedurę.
Po krótkiej obserwacji można wrócić do domu, jednak tego dnia nie wolno prowadzić samochodu. Kluczowe są zalecenia po zabiegu termolezji, które obejmują unikanie intensywnego wysiłku fizycznego przez pierwsze dni oraz dbałość o miejsce wkłucia. Może się tam utrzymywać tkliwość, którą łagodzą zimne okłady i leki przeciwbólowe. Pełny efekt zabiegu pojawia się zwykle w ciągu 2-4 tygodni[3]. Likwidacja bólu otwiera tak zwane okno terapeutyczne, które trzeba wykorzystać na rehabilitację. Fizjoterapia po zabiegu pomaga wzmocnić mięśnie stabilizujące kręgosłup i utrwalić pozytywne rezultaty leczenia.
Przed podjęciem decyzji o procedurze warto poznać jej skuteczność oraz możliwe skutki uboczne, w tym ewentualny ból po termolezji.
U prawidłowo zakwalifikowanych pacjentów termolezja przynosi znaczącą ulgę w 50–80% przypadków. Efekty mogą utrzymywać się od 6–12 miesięcy do nawet dwóch lat. Z czasem nerwy mogą się zregenerować, a ból powrócić, ale zabieg można wtedy bezpiecznie powtórzyć[3]. Różnice w wynikach badań naukowych często wynikają z odmiennego podejścia do kwalifikacji pacjentów – tam, gdzie stosuje się bardziej rygorystyczne kryteria, jak podwójne bloki diagnostyczne, odsetek powodzenia jest znacznie wyższy[6].
Termolezja jest uznawana za bezpieczny zabieg, ale jak każda procedura medyczna niesie pewne ryzyko. Najczęściej pacjenci zgłaszają przejściowy ból po termolezji, tkliwość lub drętwienie w miejscu wkłucia, które mijają w ciągu kilku dni lub tygodni. Poważniejsze powikłania, takie jak infekcja, krwawienie czy niezamierzone uszkodzenie nerwu, zdarzają się rzadko. Ryzyko to minimalizuje się, wykonując zabieg pod kontrolą obrazowania i stosując testy stymulacji. Warto wiedzieć, że odległym skutkiem termolezji konwencjonalnej w odcinku lędźwiowym może być osłabienie mięśnia wielodzielnego, który stabilizuje kręgosłup. Jego odnerwienie może w perspektywie lat przyspieszać procesy zwyrodnieniowe.
Gdzie w całym planie leczenia bólu kręgosłupa znajduje się termolezja? Z pewnością nie jest to metoda pierwszego wyboru. Oferuje jednak znacznie dłuższą ulgę niż na przykład blokady sterydowe, których działanie przeciwzapalne utrzymuje się od kilku tygodni do kilku miesięcy[1]. Daje szansę na przełamanie błędnego koła bólu, który uniemożliwia skuteczną rehabilitację, a w wielu sytuacjach pozwala odsunąć w czasie lub nawet uniknąć dużej operacji kręgosłupa, takiej jak stabilizacja[3].